Lata 60. XX wieku. Sędziwy prezydent USA, Joseph Kennedy, odwiedza Adolfa Hitlera w ramach zakończenia „zimnej wojny” z III Rzeszą. Funkcjonariusz niemieckiej Kripo, Xavier March, zaczyna prywatne dochodzenie w sprawie podejrzanej śmierci wysokiego funkcjonariusza SS. Nieoczekiwanie jego sojusznikiem staje się amerykańska dziennikarka z obsługi prasowej wizyty prezydenta, Charlie Maguire, również zainteresowana sprawą. Wspólnie odkrywają spisek, w którego tle pobrzmiewają dwa słowa: ostateczne rozwiązanie. Jako że śledztwo Marcha i Maguire może storpedować dyplomatyczne wysiłki III Rzeszy, przeciwko nim zostaje zaprzęgnięty cały aparat totalitarnego państwa.

Różnice w historii tego świata rozpoczęły się od uwieńczonej sukcesem ofensywy niemieckiej na Kaukaz. Odcięty od dostaw ropy Związek Radziecki poddaje się w 1943 r. Z kolei na froncie atlantyckim Niemcy, wiedząc o złamaniu przez aliantów Enigmy, wysyłają fałszywe komunikaty i niszczą flotę brytyjską. Pierwsza bomba atomowa, wytworzona w Rzeszy w 1946 r., zostaje wysłana rakietą V-3 nad Nowy Jork, co powoduje, że USA – świętujące zwycięstwo nad Japonią – podpisują traktat pokojowy z Niemcami. W Europie państwa satelickie Rzeszy tworzą handlową Wspólnotę Europejską, a na Uralu trwa wieczna wojna partyzancka z pozostałościami Radzieckiej Rosji. Sama Rzesza rozciąga się od Alzacji po Ural i Kaukaz.

Niedawni sprzymierzeńcy – III Rzesza i cesarska Japonia – rozpoczynają III wojnę światową. Zabrakło wspólnych wrogów: Ameryka i ZSRR podbite, na Londyn spadła pierwsza bomba atomowa, Żydzi „zniknęli”, a ekspansjonistyczne imperia żywią się wszak tylko podbojami. Papież i dalajlama są „leczeni” z religijnej schizofrenii, na słowiańskich niewolnikach prowadzi się eksperymenty, mające cofnąć ewolucję. W dodatku Hitler przenosi się do wiecznej Walhalli. Na Rzeszę lecą nuklearne bomby „żółtych małp”. W następującym chaosie drobny członek Partii, różdżkarz Albin Totila Höllriegl, stara się dotrzeć do jakiegokolwiek bezpiecznego miejsca. Po drodze snuje fantazje erotyczne, których głównym obiektem jest aryjska domina Ulla Frigg von Eyck (była obernazistka karnego obozu kobiecego) i śledząc doniesienia wojenne, obserwuje rozpad całej znanej mu rzeczywistości.

W podzielonych między Japonię i Niemcy USA ludzie starają się przeżyć, zachowując pamięć o historii i własnej kulturze. Jedną z takich osób jest Frank Frink – pracujący w wytwórni fałszywych pamiątek ze złotego wieku Ameryki. Po utracie pracy Frink tworzy i usiłuje sprzedawać artystyczną srebrną biżuterię, która jednak – jako nieimitująca dawnych wzorów – nie cieszy się powodzeniem. Frinkowi nie pomaga żydowskie pochodzenie. Była żona Franka, Juliana, wędruje do Wysokiego Zamku – miejsca odosobnienia Hawthorne’a Abendsena, autora drugoobiegowej powieści, w której Niemcy i Japonia przegrywają wojnę. Wplątani w wielką politykę i poszukujący źródła przejmującego uczucia nierealności świata, bohaterowie przekraczają granice, o istnieniu których nawet nie wiedzieli.

Losy bohaterów determinuje starożytna chińska Księga Przemian – I-Ching. Nie tylko dlatego, że używają jej Juliana, Abendsen oraz pan Tagomi, ale także z tego powodu, że sam Dick decydował o wyborze ścieżki fabularnej przy pomocy łodyg krwawnika i interpretacji I-Ching.

Co ciekawe, w powieści zostaje opisana nie jedna, lecz dwie historie alternatywne: tą drugą jest opisane w powieści Abendsena zwycięstwo aliantów, jednak różniące się ważnymi szczegółami od prawdziwego, „naszego” przebiegu wypadków. Otóż w „Utyje szarańcza” Wielka Brytania zachowuje inicjatywę w europejskim teatrze wojennym, pokonuje Rommla w Afryce i przez Kaukaz atakuje Rzeszę. Resztki sił rosyjskich oraz zmieniające sojusze Włochy dołączają do natarcia i brytyjskie tanki zdobywają Berlin. Hitler zostaje skazany w procesie zbrodniarzy wojennych, a następującą w kolejnych latach zimną wojnę między Wielką Brytanią a USA wygrywają Anglicy.

Genialne opowiadanie Davida Brina. Zmiana historii nastąpiła 6 czerwca 1944 roku. Tego dnia największa inwazyjna armada w dziejach świata miała dokonać desantu w Normandii. Straszliwe sztormy spustoszyły jednak eskadrę i udaremniły lądowanie. To z pomocą dla nazistów przyszli nordyccy bogowie, powołani do życia za pomocą czarnej magii – nekromancji, wywołanej koszmarem obozów zagłady (rozprzestrzenionych nie tylko w Europie, ale też w całej Afryce). Wojna trwała latami – boskie moce przez jakiś czas równoważyło posiadanie broni atomowej, ale trzeba było czegoś innego, by stawić czoła bogom…

Tu zmiana historii następuje w roku 1943. Po prostu wtedy na Ziemię przylatują… kosmici. To inwazja tym groźniejsza, że uderzająca w podzielony glob, w armie, które technologicznie nie mogą sprostać najeźdźcom z innej planety. W obliczu nowego zagrożenia dawni wrogowie się jednoczą, choć nie wszyscy. Dla Polaków i Żydów większym złem są jednak nadal Niemcy… Dużo prawdziwych nazwisk (Anielewicz, Bór-Komorowski, Otto Skorzenny i inni), historyczne realia odrobione raczej lekko, ale lektura przyjemna. W Polsce ukazała się tylko część pierwsza cyklu – „W równowadze”.

„Szkic scenariusza filmu dokumentalno-fantastycznego”, jak określa go Maciej Parowski, opisuje niespodziewane zwycięstwo polskiej armii w kampanii wrześniowej, czyli nowy cud nad Wisłą. 7 września 1939 r. nad całą Polską rozpętują się straszliwe burze, przyniesione przez olbrzymi niż atmosferyczny znad Skandynawii. Niemieckie dywizje grzęzną w błocie, za to mobilna polska kawaleria zadaje wrogowi coraz dotkliwsze straty. Związek Radziecki nie decyduje się na zdradziecki atak od wschodu, uważając go za zbyt ryzykowny. 15 września kończy się dziwna wojna na Zachodzie, a armie francuska i brytyjska atakują hitlerowskie Niemcy. 23 września następuje bezwarunkowa kapitulacja Niemiec po przewrocie wojskowym admirała Canarisa, a po procesie norymberskim 20 marca 1940 Hitler zostaje dożywotnio zesłany na wyspę Świętej Heleny. A Gombrowicz i Witkacy dyskutują na ulicach dostatniej i wolnej Warszawy, co by było, gdyby…

W lutym 1941 Wielka Brytania skapitulowała przez hitlerowskimi Niemcami po udanej inwazji na Wyspy. Winston Churchill został skazany na śmierć i stracony, a króla uwięziono w londyńskiej Tower. Wielka Brytania cierpi pod okupacją, Scotland Yard zostaje podporządkowany SS. Duża część Brytyjczyków – jak to bywa – podejmuje kolaborację z okupantami. Douglas Archer, fukcjonariusz policji pod nowym kierownictwem, próbuje nadal jak najlepiej wypełniać swoje obowiązki (w końcu przestępstwo to przestępstwo). Jak się jednak okazuje – nie da się oddzielić obowiązku od obecnej sytuacji.

Historia sprzed ponad pół wieku, więc trochę trąci myszką – ale tylko jeśli chodzi o język i konstrukcję powieści. Spojrzenie na alternatywną historię jest za to wciąż intrygujące. Niemcy wygrali wojnę, ale nie ma tu specjalnie rozwodzenia się nad podziałem świata, nad rozwojem aparatu państwa totalitarnego. Jest za to ekstrapolacja nazistowskich poszukiwań swojej germańskiej tożsamości. Przeniesiony w czasie o 100 lat angielski żołnierz trafia więc w nieprzebyte puszcze Europy Wschodniej, w których ostoją cywilizacji są ponure zamki zamieszkane przez niemieckich dygnitarzy. Ci zajmują się tam głównie ucztowaniem przy pochodniach i polowaniem… na ludzi. A właściwie podludzi, i to fizycznie zmienionych dzięki genetycznym manipulacjom.

W 1940 roku w wyborach prezydenckich w USA naprzeciwko Franklina Delano Roosevelta staje w szranki słynny pilot Charles Lindbergh – i zwycięża. Lindbergh jest skrajnym izolacjonistą, antysemitą i sympatykiem nazizmu (to akurat fakt historyczny), nie może więc dziwić fakt, że jedną z pierwszych decyzji jest podpisanie paktów o nieagresji zarówno z Niemcami, jak i Japonią. Ameryka koncentruje się na sobie – faszystowski rząd rozpoczyna ograniczanie swobód obywatelskich i prześladowanie ludzi nieczystych rasowo, w szczególności Żydów. Wszystko to oglądamy z perspektywy młodego Philipa Rotha, alter ego autora, żyjącego w tej rzeczywistości…

Czyli dwie historie alternatywne za jednym zamachem.

Na początku 1939 roku Winston Churchill otrzymuje niezwykłą przesyłkę, w skład której wchodzi m.in. elektroniczny kalkulator. Nadawcami przesyłki są agenci wysłani przez Johna Kennedy’ego z roku 1975, próbujący odwrócić bieg II wojny światowej, w wyniku której III Rzesza i jej sojusznicy opanowali większość Ziemi i są o krok od podbicia Ameryki Północnej. Dość szybko okazuje się, że ta wersja historii jest efektem wcześniejszej / późniejszej interwencji z przyszłości (2025 → lata 20. XX wieku). A to jeszcze nie koniec niespodzianek…

Jako ciekawostkę warto dodać że wśród bohaterów drugoplanowych oprócz znanych polityków i naukowców (m.in. Albert Einstein, Edward Teller, Enrico Fermi) pojawia się niejaki Isaac Asimov.

Po przegranej przez Wielką Brytanię wojnie o niepodległość Stanów Zjednoczonych koloniści lojalni wobec Korony zostają przesiedleni na tereny Południowej Afryki (w naszej historii – do Kanady). Tam tworzą nową kolonię, a potem niezależne, ekspansjonistyczne imperium – Dominację Drakan. Po zerwaniu podległości wobec Zjednoczonego Królestwa włączają się do konfliktu odpowiadającego „naszej” II wojnie światowej, zajmując Włochy – przy cichej zgodzie hitlerowskiej Rzeszy. Jednak Drakanie dążą do całkowitego zwycięstwa i w kaukaskiej ofensywie starają się odciąć Wehrmacht, wciąż zajęty w europejskiej części byłego Związku Radzieckiego. Narody Europy nie mogą zjednoczyć się przeciwko Drakanom, gdyż oznaczałoby to sojusz z nazistowską Rzeszą (Hitler zostaje zamordowany przez spisek generałów w 1942 r.). Wojna w Europie kończy się w 1945 r., gdy Drakanie pokonują komunistyczną Hiszpanię. Jedynym wolnym państwem Europy jest Wielka Brytania…