Dołącz do nas na Facebooku

x

Nasza strona używa plików cookies. Korzystając ze strony, wyrażasz zgodę na używanie cookies zgodnie z aktualnymi ustawieniami przeglądarki. Więcej.

Zapomniałem hasła
Nie mam jeszcze konta
Połącz z Facebookiem Połącz z Google+ Połącz z Twitter
Esensja
dzisiaj: 24 stycznia 2022
w Esensji w Esensjopedii
WASZ EKSTRAKT:
0,0 % 
Zaloguj, aby ocenić
Wyszukaj / Kup

Na co czeka fantastyka

Esensja.pl
Esensja.pl
Czy matematyka ma szansę zastąpić fantastykę? Nauki ścisłe zdają się być blisko odpowiedzi na niektóre pytania zadręczające filozofów i twórców, choć do owych odpowiedzi prowadzą bardzo osobliwe drogi. Może niedługo, zmęczeni wątpliwościami, zamiast ku pisarzom i słowu zwrócimy się do monitorów i liczb.

Łukasz Posadowski

Na co czeka fantastyka

Czy matematyka ma szansę zastąpić fantastykę? Nauki ścisłe zdają się być blisko odpowiedzi na niektóre pytania zadręczające filozofów i twórców, choć do owych odpowiedzi prowadzą bardzo osobliwe drogi. Może niedługo, zmęczeni wątpliwościami, zamiast ku pisarzom i słowu zwrócimy się do monitorów i liczb.
WASZ EKSTRAKT:
0,0 % 
Zaloguj, aby ocenić
Wyszukaj / Kup
Miałem ostatnio przyjemność zetknąć się z książką M. Hellera „Początek jest wszędzie” i, mimo mojej totalnej matematycznej amatorszczyzny, tekst okazał się dla mnie w miarę przystępny. Ale nie to jest najważniejsze. Dzięki tej lekturze dowiedziałem się, czym jest teraz matematyka.
Ukończywszy liceum, nie zastanowiłem się nawet przez chwilę, czemu miałyby służyć całki czy różniczkowanie. I nagle pewien człowiek traktuje te obliczenia jak „2+2”, niemal nie przywiązując do nich wagi. Pośród wywodów na temat skomplikowanych (i zbyt często przeze mnie niezrozumianych) teorii matematycznych i geometrycznych struktur były one niczym wymiana bezpieczników dla mechanika samochodowego.
Żeby nie było wątpliwości: książka mnie nie zafascynowała, najwyżej lekko zaciekawiła. Przyznaję, autorowi udało się zarazić mnie swym (szczególnego rodzaju) entuzjazmem. Ale nie mam oczywiście zamiaru brać się teraz za poważną matematykę, jestem tego jeszcze bardziej pewien niż przed lekturą „Początku…”.
Przekonałem się, że nauki ścisłe już dawno temu wzniosły się na wyżyny abstrakcji kompletnie niezrozumiałej dla laików. Jakby tego było mało, autor sam przyznaje, że niektóre sprawy nie muszą być zrozumiałe nawet dla profesorów, którzy po prostu zdają się na prawidła matematyki i badają problemy, których sami nie ogarniają. Czy może być lepsze pole do popisu dla fantastyki, kiedy naukowcy stają się bezradni wobec swych teorii, nie mając narzędzi, by je zweryfikować?
Na wstępie pan Heller porównuje matematyków z filozofami i od razu podaje sztywną granicę między owymi dziedzinami wiedzy. Nie można jednak oprzeć się wrażeniu (sam autor świadomie i otwarcie w tym pomaga), że kosmologia i filozofia stawiają teraz podobne pytania, korzystają jedynie z innej terminologii i innych środków. Słowo „fantastyka” nie pojawiło się tam ani razu, ale czy słusznie?
Czy fantastyka nie szuka odpowiedzi na te pytania? Fakt, że nie jest nauką w ścisłym tego słowa znaczeniu: brak standardowej terminologii, ściśle określonego obszaru badań (to akurat nie do końca prawda, o czym potem), metodologii itd. sprawia, że fantaści skazują samych siebie na pojedyncze natchnienia. Nie mają bowiem żadnych możliwości sprawdzenia swych teorii w rzeczywistym świecie. Wystarczy wyobrazić sobie sympozjum na temat zasady działania mocy Jedi…
Fantastyka ma więc zasadniczą wadę: nie podaje odpowiedzi, pozostawiając odbiorcę samemu sobie, z własnymi refleksjami i przemyśleniami. Z estetycznego punktu widzenia jest to prawidłowe podejście, gdyż wyjaśnianie technicznych kwestii byłoby nużące. Z kolei prawienie morałów robiłoby z odbiorcy idiotę.
Druga cecha fantastów: stawiają pytania, na które w nauce jest jeszcze za wcześnie lub nie ma możliwości ich zbadania „klasycznymi” metodami. Poruszają kwestie społeczne, psychologiczne, filozoficzne i w końcu: matematyczne, które okazują się wyjątkowo ciężkostrawne dla samych uczonych, jednak zadziwiająco lekkie dla twórców. Czy taki „Powrót z gwiazd” Lema nie byłby dobrym materiałem na pracę magisterską z socjologii? Albo „Odyseja kosmiczna 2001” dla psychologa? Proszę zauważyć: nie dla samych twórców fantastyki, tylko dla przedstawicieli nauk ścisłych.
Wspomniane we wstępie niedopowiedziane pomysły nie mogą zostać „dopowiedziane”, w każdym razie nie w obrębie fantastyki, gdyż jej zadaniem nie jest tłumaczenie otaczającego świata. Tak jak paliwem wielu martwych dziedzin literatury były współczesne im problemy, tak dzisiaj paliwem fantastyki są problemy już dawno przez nią samą zasygnalizowane i stawiane ponownie przez następne pokolenia.
Sądzę, że istotą rzeczy jest niemożność wyjścia poza pytanie. I nie tylko ze wspomnianych przeze mnie względów estetycznych, ale przez brak narzędzi służących do odpowiedzi. Jedyne, co można zrobić, to napisać felieton czy klasyczną rozprawkę na temat konkretnego zagadnienia (chociażby zasady działania betryzacji w „Powrocie z gwiazd”). Tym jednak fantastyka już się nie zajmuje. Odpowiedź stanowi pole dla nauki.
Przyznaję, że odpowiednio postawione pytanie może być najlepszą odpowiedzią. Przykładowo, pytając: „Czy, biorąc pod uwagę podzielenie, upadek moralny i ogólnie niski poziom wiedzy ludzkości, jesteśmy gotowi na spotkanie z wysoko rozwiniętą cywilizacją spoza naszego układu planetarnego?”, twórca może w swoim dziele powiedzieć dość wyraźnie „tak” lub „nie”. Tylko jakie miałby dowody na poparcie swej teorii? Nie ma pojęcia o tym, jacy obcy mogliby do nas przybyć i jak nas zmienić. Zarówno narzędzia, jak i przedmiot badań istnieją tylko w jego wyobraźni.
Oczywiście, autor może przeczytać wiele książek o podstawach socjologii, kontaktach międzyludzkich i reakcji na nieznane otoczenie. Ale nie musi tego robić, gdyż historia przybycia obcych nie stanie się przez to bardziej wiarygodna. W dodatku masa pobocznych problemów, takich jak stosunek obcych do ludzkości czy ich własna „osobowość”, zapewne skutecznie rozproszy uwagę tak autora, jak i odbiorcy. W dodatku jest to ciekawsze niż przemyślenia głównego bohatera – nawet jeśli byłby biskupem misji najbiedniejszej części Etiopii.
koniec
5 marca 2006
PS. Pierwszy rozdział przytoczonej przeze mnie pozycji można przeczytać tutaj.

Komentarze

Dodaj komentarz

Imię:
Treść:
Działanie:
Wynik:

Dodaj komentarz FB

Najnowsze

Fot. Januarybratek, Wikimedia Commons

Pożegnania 2021 (2/4)
Jarosław Loretz

23 I 2022

Nadszedł czas na podsumowanie strat szeroko pojętej popkultury w 2021 roku. Dziś miesiące kwiecień-czerwiec.

więcej »
Fot. by Dawid Skoblewski - Praca własna, dskobel(małpa)gmail.com, CC BY 2.5

Pożegnania 2021 (1/4)
Jarosław Loretz

22 I 2022

Nadszedł czas na podsumowanie strat szeroko pojętej popkultury w 2021 roku. Dziś miesiące styczeń-marzec.

więcej »

Nie przegap: Grudzień 2021
Esensja

31 XII 2021

To już ostatnie tegoroczne zestawienie recenzji, i jednocześnie ostatni tegoroczny tekst w Esensji. Zapraszamy do lektury!

więcej »

Polecamy

Pijane ślimaki prowadzą śledztwo

Stulecie Stanisława Lema:

Pijane ślimaki prowadzą śledztwo
— Mieszko B. Wandowicz

Pogrzeb pośród mgławic
— Mieszko B. Wandowicz

O korzyściach z bycia ślimakiem (śluzem na marginesie „Głosu Pana”)
— Mieszko B. Wandowicz

List znad Oceanu
— Beatrycze Nowicka

Lem w komiksie
— Marcin Knyszyński

Przeciętniak w swym zawodzie
— Agnieszka Hałas, Adam Kordaś, Marcin Mroziuk, Beatrycze Nowicka, Marcin Osuch, Agnieszka ‘Achika’ Szady, Konrad Wągrowski

Jam jest robot hartowany, zdalnie prądem sterowany!
— Miłosz Cybowski, Adam Kordaś, Marcin Mroziuk, Marcin Osuch, Agnieszka ‘Achika’ Szady, Konrad Wągrowski

Zawsze szach, nigdy mat
— Marcin Knyszyński

Świadomość jako błąd
— Marcin Knyszyński

Człowiek jako bariera ostateczna
— Marcin Knyszyński

Zobacz też

Inne recenzje

Nieprzemienność wszechświata
— Artur Długosz

Tegoż twórcy

Poszukując odpowiedzi…
— Joanna Kapica-Curzytek

Dlaczego istnieje
— Joanna Kapica-Curzytek

Niezwykłe pogranicze
— Joanna Kapica-Curzytek

Tak, ale po co to wszystko?
— Joanna Kapica-Curzytek

Ania z Zielonego Wzgórza zmieniłaby zdanie
— Joanna Kapica-Curzytek

W poszukiwaniu „trzeciej kultury”
— Joanna Kapica-Curzytek

Syberia - Kosmos – Buckingham Palace
— Joanna Kapica-Curzytek

Kierunek życia
— Joanna Kapica-Curzytek

Zawód: uczony
— Joanna Korczyńska

Esensja czyta: Październik-listopad 2009
— Jędrzej Burszta, Jakub Gałka, Anna Kańtoch, Michał Kubalski, Marcin T.P. Łuczyński, Joanna Słupek, Mieszko B. Wandowicz, Konrad Wągrowski, Krzysztof Wójcikiewicz

Copyright © 2000- – Esensja. Wszelkie prawa zastrzeżone.
Jakiekolwiek wykorzystanie materiałów tylko za wyraźną zgodą redakcji magazynu „Esensja”.