Dołącz do nas na Facebooku

x

Nasza strona używa plików cookies. Korzystając ze strony, wyrażasz zgodę na używanie cookies zgodnie z aktualnymi ustawieniami przeglądarki. Więcej.

Zapomniałem hasła
Nie mam jeszcze konta
Połącz z Facebookiem Połącz z Google+ Połącz z Twitter
Esensja
dzisiaj: 28 stycznia 2022
w Esensji w Esensjopedii

George R.R. Martin
‹Retrospektywa. Żeglarze nocy›

EKSTRAKT:70%
WASZ EKSTRAKT:
0,0 % 
Zaloguj, aby ocenić
TytułRetrospektywa. Żeglarze nocy
Tytuł oryginalnyGRRM: A RRetrospective
Data wydania12 lutego 2008
Autor
Wydawca Zysk i S-ka
CyklRetrospektywa
ISBN978-83-7506-111-6
Format600s. 125×183mm
Cena35,90
Gatunekfantastyka
WWW
Zobacz w
Wyszukaj wMadBooks.pl
Wyszukaj wSelkar.pl
Wyszukaj wSkąpiec.pl
Wyszukaj / Kup

Groza z napędem hybrydowym
[George R.R. Martin „Retrospektywa. Żeglarze nocy” - recenzja]

Esensja.pl
Esensja.pl
George R.R. Martin w „Żeglarzach nocy”, drugim tomie autorskiej antologii „Retrospektywa”, ponownie dokonuje przeglądu swojego pisarskiego dorobku, tym razem skupiając się na latach 80., w których tworzył głównie horrory i współpracował z telewizją. Efektem jest zbiór opowiadań wzbudzający dość ambiwalentne uczucia, choć wciąż godny uwagi.

Jakub Gałka

Groza z napędem hybrydowym
[George R.R. Martin „Retrospektywa. Żeglarze nocy” - recenzja]

George R.R. Martin w „Żeglarzach nocy”, drugim tomie autorskiej antologii „Retrospektywa”, ponownie dokonuje przeglądu swojego pisarskiego dorobku, tym razem skupiając się na latach 80., w których tworzył głównie horrory i współpracował z telewizją. Efektem jest zbiór opowiadań wzbudzający dość ambiwalentne uczucia, choć wciąż godny uwagi.

George R.R. Martin
‹Retrospektywa. Żeglarze nocy›

EKSTRAKT:70%
WASZ EKSTRAKT:
0,0 % 
Zaloguj, aby ocenić
TytułRetrospektywa. Żeglarze nocy
Tytuł oryginalnyGRRM: A RRetrospective
Data wydania12 lutego 2008
Autor
Wydawca Zysk i S-ka
CyklRetrospektywa
ISBN978-83-7506-111-6
Format600s. 125×183mm
Cena35,90
Gatunekfantastyka
WWW
Zobacz w
Wyszukaj wMadBooks.pl
Wyszukaj wSelkar.pl
Wyszukaj wSkąpiec.pl
Wyszukaj / Kup
Pierwszą część „Retrospektywy”, zatytułowaną „Światło odległych gwiazd”, chwaliłem głównie za koncepcję antologii jako przedstawienia własnej drogi pisarskiej. Martin, dokonujący osobiście wyboru, postawił na różnorodność, nie uciekał od pisarskich wpadek i nie ograniczał się tylko do tekstów znanych, lubianych i nagradzanych. I rzeczywiście, pomysł okazał się na tyle nośny, że udźwignął nawet opowiadania marnej jakości i ogólne odczucia po przebrnięciu przez ponad 500-stronicową księgę pozostawały bardzo pozytywne. Lektura „Żeglarzy nocy” pozostawia natomiast pewien niedosyt.
Lata 80. były czasem wielkiego boomu na horror, a ponieważ Martin nigdy nie unikał pisania tego, co jest akurat popularne1), zanurzył się na pewien okres również w tym gatunku. Znajduje to odbicie w „Żeglarzach nocy”2), gdyż – oprócz przygód Tufa, będących rasową space operą – właściwie każdy tekst ma w sobie jakieś elementy pozwalające sprzedać opowiadanie pod nośnym szyldem. Jest więc i poczucie osaczenia („Nie z tego świata”), i niesamowitość pojawiająca się w zupełnie zwyczajnej codzienności („Małpia kuracja” i „Człowiek w kształcie gruszki” ), są nawet zombie („Trupiarz”) i duchy (tytułowi „Żeglarze nocy”, „Pamiątka po Melody” i „Mniej uczęszczana droga”). Groza zdaje się więc dominować, ale w rzeczywistości horrorem większość opowiadań – poza kultowymi „Piasecznikami” – ciężko nazwać. Pod płaszczykiem horroru Martin próbuje bowiem moralizować („Mniej uczęszczana droga”) i komentować zwyczajne problemy zwykłych ludzi („Małpia kuracja”, „Człowiek…”, „Pamiątka…” i „Trupiarz”).3) Bo, jak sam twierdzi, dobry horror mówi o „nadziei i rozpaczy”, o „nienawiści, żądzy i zazdrości”, o „wyobcowaniu i psychozie” czy wręcz o „ludzkim umyśle, ciele i duchu przeżywających stres i cierpienia, o ludzkim sercu pogrążonym w wiecznym konflikcie z samym sobą”. Jest to oczywiście trafna diagnoza ludzkich problemów i lęków, ale po lekturze tekstów podejmujących takie tematy raczej nikt nie będzie miał problemów z nocną wyprawą do toalety. Może więc słusznie, że wydawca nie zdecydował się umieścić na okładce – jak to było w przypadku pierwszego tomu „Retrospektywy” – tytułu odautorskiego wstępu, ale zdecydował się na opowiadanie. Nazwanie antologii „Hybrydy i horrory” byłoby równie mylące jak adnotacja „wybór najlepszych opowiadań”.
Największym problem „Żeglarzy nocy” nie jest jednak uciekanie od horroru sensu stricte – bo to wręcz wychodzi niektórym opowiadaniom na dobre – ale skromna objętość i mała różnorodność. Choć książka ma blisko 600 stron, to blisko 1/3 zajmują scenariusze filmowe, których forma transkrypcji sprawia, że treściowo odpowiadają prozie pięciokrotnie krótszej. Co gorsza, teksty te nie zaskakują oryginalnością. „Mniej uczęszczana droga” to klasyczny odcinek „Strefy mroku”, z udanie budowaną atmosferą niepokoju na początku i końcowym twistem, pozwalającym widzom odetchnąć i przyjąć moralne pouczenie. „Nie z tego świata” natomiast to scenariusz pilotowego odcinka serialu o światach równoległych. Serialu na szczęście niezrealizowanego, bo sztampowe i przewidywalne aż do bólu połączenie „Piątego wymiaru” z „Gwiezdnymi wrotami” jest niestrawne już na poziomie scenariusza.4) Największą zaletą (w przypadku „Nie z tego świata” jedyną) obu tekstów jest ich forma. Jeśli ktoś przysypiał na lekcjach języka polskiego, a na widok dramatów robiło mu się słabo, to może się zdziwić, że utwór składający się z samych dialogów i nielicznych didaskaliów potrafi zmaterializować się w wyobraźni nie gorzej niż tradycyjna, pełna opisów proza. Szkoda tylko, że akurat tych wizji Martina materializować raczej nie warto.
Kolejna spora – ponad stustronicowa – część „Żeglarzy nocy” to opowiadanie tytułowe, czyli rozwlekła, bardzo długo zawiązująca akcję historia międzygwiezdnej podróży grupy specjalistów w poszukiwaniu mitycznych obcych. Obcość tymczasem pojawia się wśród nich, na samym statku, i zaczynają fruwać flaki. We wstępie Martin stwierdza, że chciał umieścić duchy w nietypowej scenerii i dodatkowo zbudować dla nich racjonalne wyjaśnienie godne fantastyki naukowej. Oczywiście nie wyszło, bo groza zracjonalizowana nie straszy, a siłą prozy Martina jest nastrój i oddziałująca na wyobraźnię tajemnica, a nie wyjaśnianie, jaka to siła sprawia, że bohaterów atakują kuchenne sztućce. Właściwie jedyną zaletą opowiadania jest działający na wyobraźnię pomysł rasy tajemniczych podróżników, którzy przez eony lecą ku krańcowi galaktyki – inne cywilizacje rodzą się i umierają, a Wolkryni wciąż podróżują. W tym – niestety pobocznym – wątku widać tradycyjne zalety Martina: liryczne opisy, klimat niesamowitości i tworzenie postaci owładniętych marzeniem-obsesją. Reszta to już zbyt rozciągnięta, naiwna fabuła, niewolna od deus ex machina, tworząca w ostatecznym rozrachunku najsłabszy – obok „Nie z tego świata” – tekst antologii. W sumie, razem ze scenariuszami telewizyjnymi, skutkuje to niepokojącą równością: trzy nie najlepsze opowiadania zajmują aż połowę objętości książki.
Do tego niezbyt optymistycznego obrazu dołożyć należy niewielkie zróżnicowanie zbioru. Opowiadania o Havilandzie Tufie, choć dobre, to jak każdy spaceoperowy serial są bliźniaczo do siebie podobne i czy się ich zamieści w zbiorze jedno, czy dziesięć, nie wniosą wiele nowego do obrazu Martina jako pisarza. Z historii o potworach hodowanych do gladiatorskich walk („Bestia dla Norna”) oraz opowieści o planecie ewoluującej, błyskawicznie i nadspodziewanie precyzyjnie, w miejsce wrogie człowiekowi („Strażnicy”) spokojnie wystarczyłoby wybranie jednego tylko tekstu (raczej pierwszego, „Strażnicy” są trochę sztucznie rozciągnięci, choć pomysł jest całkiem dobry). Podobnie jest ze scenariuszami telewizyjnymi – choć różne tematycznie, skupiają uwagę przede wszystkim na formie, a tym samym w zupełności wystarczyłby jeden, by przedstawić tę część kariery pisarza.
Poza tym książka podzielona jest tylko na trzy rozdziały – opowiadania o Tufie, scenariusze oraz cała reszta pod nazwą „Hybrydy i horrory”. Oznacza to tylko trzy odautorskie introdukcje, które były bodaj największą zaletą „Światła odległych gwiazd”. To ubóstwo boli tym bardziej, że dwie z nich są średnio interesujące. „Próbka Tufa” to refleksje na temat cykli – które udało się ukończyć, a których nie – krótkie i bez myśli przewodniej. Natomiast „Syrenia pieśń Hollywood”, choć tytuł sugeruje spowiadanie się z koniunkturalizmu i ulegania modzie, skupia się na kronikarskim odnotowywaniu poszczególnych etapów powstawania obu seriali. Rzecz tyle interesująca – ze względu na uświadomienie, jak wygląda(ła) produkcja seriali w Hollywood – co w pewnym momencie zwyczajnie nużąca. Właściwie tylko w „Hybrydach i horrorach” Martin próbuje ogólnych rozważań na temat siły wyobraźni, pisarstwa, wyboru tematów, wad i zalet gatunku – czyli tego wszystkiego, co było siłą „Światła odległych gwiazd”.
„Hybrydy i horrory”, pomijając kiepskich „Żeglarzy nocy”, są też najlepszą częścią zbioru, w jakimś stopniu rekompensującą niedostatki pozostałych rozdziałów. Znakomitych „Piaseczników” przedstawiać chyba nikomu nie trzeba, może warto tylko przestrzec tych, którzy jeszcze nie czytali, że lęk przed insektami jest pewnym przeciwwskazaniem do lektury. Równie dobra jest „Małpia kuracja” – „humorystyczna makabreska” o człowieku, który bardzo chciał schudnąć. Imponuje przede wszystkim umiejętność wyciągania grozy z prozaicznych zdarzeń i ciekawe opowiadanie o zupełnie zwyczajnych problemach, i to w taki sposób, że właściwie ciężko się z bohaterem nie identyfikować. Z podobnym w nastroju „Człowiekiem w kształcie gruszki” – opowiadaniem nagrodzonym World Fantasy Award, choć nieznacznie słabszym z powodu rozmytego zakończenia – „Małpia kuracja” tworzy duet będący największym i jednocześnie najmilszym zaskoczeniem antologii. Również „Pamiątka po Melody” ma w sobie sporo wątków obyczajowych i też jest tekstem bardzo dobrym; szkoda tylko, że w końcówce zamiast w stronę obserwacji natury ludzkiej, Martin poszedł w kierunku duchów. Rozdział uzupełnia „Trupiarz” – dość wulgarne początkowo opowiadanie o operatorach trupów (a właściwie żywych ludzi pozbawionych woli), zamienia się w liryczną historię o poszukiwaniu miłości, podobną w swym melodramatyzmie do „Drugiego rodzaju samotności”. Rzecz raczej sztampowa z bardzo przewidywalnym zakończeniem, ale znów ujawnia się tu niesamowity kunszt Martina w opisywaniu zwyczajnych, właściwych każdemu człowiekowi emocji.
Siłami równoważącymi niewysoki przeciętny poziom opowiadań pierwszej „Retrospektywy” były pomysł, różnorodność i – przede wszystkim – komentarze George’a R.R. Martina na temat własnej pisarskiej ewolucji i tworzenia literatury w ogóle. W „Żeglarzach nocy” jest raczej odwrotnie. Różnorodność niewielka, wstępy już nie tak ciekawe, więc pozostaje jedynie cieszyć się poziomem niektórych opowiadań. Przede wszystkim nietypowymi „Małpią kuracją” i „Człowiekiem w kształcie gruszki”, ale też klasycznymi, znanymi w Polsce od dawna „Piasecznikami” i przygodami Tufa. I choć całość nie porywa jak „Światło odległych gwiazd” (brak efektu świeżości?), wciąż jest to antologia warta zainteresowania, szczególnie dla zagorzałych fanów Martina. No chyba że ktoś jakimś cudem nie czytał „Piaseczników” – wtedy jest to lektura obowiązkowa.
koniec
17 marca 2008
P.S. Podobnie jak w kilku innych przypadkach (np. trylogia „Świt Nocy” Petera F. Hamiltona, która w polskim wydaniu rozrosła się do siedmiu tomów), znów kontrowersje budzi ukierunkowana na zysk polityka wydawnicza Zyska i s-ki. Oczywiście, „Retrospektywa” wydana w jednym tomie musiałaby kosztować nie więcej niż 70-80 zł (i to zakładając, że zbiorcze wydanie byłoby naprawdę eleganckie i obszerniejsze niż np. „Lód” Dukaja – wyższa cena dla beletrystyki byłaby już chyba zbyt ryzykowna na polskim rynku), a więc sporo mniej niż 3 x 35 zł. Jednak przynajmniej byłby to zbiór ciekawy ze względu na swoją przekrojową zawartość, sporą ilość dobrych opowiadań i – przede wszystkim – pomysł. „Retrospektywa” aż się prosi o wydanie w twardej oprawie, z ładną okładką (na przykład taką), uzupełniona o porządny biogram, a przede wszystkim bibliografię (spis treści nie zawiera ani dat, ani tytułów oryginalnych – aby chronologicznie poukładać opowiadania, trzeba się przedzierać przez chaotyczne miejscami wypowiedzi Martina). A tak nie dość, że brzydko, że z błędami (do znanych z poprzedniej części literówek i błędów tłumacza dochodzą jeszcze zaniechania, np. brak wytłumaczenia, dlaczego właściwie Horror and Occult Writers League jest nazwą pretensjonalną ze względu na akronim), to jeszcze poszczególne tomy wyraźnie różnią się poziomem.

1) Jeśli chodzi o dobór tematu czy gatunku, to właściwie cały drugi tom mógłby się nazywać jak rozdział z pierwszej „Retrospektywy” traktujący o pisaniu zarobkowym – „Paskudny zawodowiec”. Każdy z rozdziałów „Żeglarzy nocy” jest bowiem historią koniunkturalnego ulegania modzie. „Hybrydy i horrory” to eksplorowanie poletka grozy (jak mówi sam autor, „horror w latach 80. padł ofiarą nadprodukcji”), „Próbka Tufa” to wstrzelenie się w modną tematykę ekologiczną („był rok 1975 i słowo »ekologia« było na ustach wszystkich”), a „Syrenia pieśń Hollywood” to skorzystanie z okazji, by na swoim talencie do wymyślania nieprawdziwych historii zacząć naprawdę zarabiać („w Los Angeles w dwa tygodnie zarabiałem tyle forsy, ile otrzymałbym za rok pracy nad książką”).
2) Trochę dziwi brak w „horrorach” dobrej i będącej chyba najbardziej klasycznym horrorem w dorobku Martina mikropowieści o wilkołakach „Obrót skórą”, ale na szczęście znajdzie się ona w tomie trzecim „Retrospektywy”. Jeśli chodzi o braki, to szkoda też, że nie ma znakomitej „Planety burz” (i, niestety, w trzeciej części również jej nie będzie), wspomnianej tylko we wstępie do opowiadań o Tufie – a przecież aż się prosi, aby jako urozmaicenie i drugi przykład na udane stworzenie serii („Przystań wiatrów” – powieść osadzona w świecie „Planety burz” – jest, podobnie jak „Tuf Wędrowiec”, książką złożoną z opowiadań wzbogaconych o spinające wszystko prolog i zakończenie) zastąpić nią jedno z opowiadań o kupcu udającym inżyniera-ekologa.
3) Podobne podejście do horroru widać też w – przywoływanych zresztą w „Żeglarzach nocy” – dłuższych formach Martina z tego okresu, czyli powieściach „Ostatni rejs »Fevre Dream«” oraz „Rockowy Armagedon”. Pierwsza to opowieść bardziej o życiu w delcie Missisipi w XIX wieku niż o wampirach, a druga, jak sam tytuł wskazuje, równie wiele miejsca poświęca muzyce i obserwacjom obyczajowym hippisowskiej Ameryki co wyrywanym sercom.
4) Zasadniczo cały tekst składa się z wyeksploatowanych aż do nieprzyzwoitości chwytów i scen w rodzaju: zabójcy z innego świata, o „oczach łowców, zimnych jak lód”, „ubrani w czarne mundury ze srebrnym obszyciem”, „wyłaniają się z ciemności” (elektryczność oczywiście wysiada), a zwykli ludzie otwierają gęby ze zdziwienia i „wolą nie wiedzieć, co to było”. Natomiast podobieństwo do popularnych seriali o przenoszeniu się między światami nie oznacza wtórności – to Martin był pierwszy. Plotka głosi wręcz, że „Piąty wymiar”, którego twórca miał podobno starać się o posadę scenarzysty przy „Nie z tego świata”, był wzorowany bezpośrednio na koncepcie Martina (sięgającym jeszcze czasów „Pieśni samotności Larena Dorra”).

Komentarze

Dodaj komentarz

Imię:
Treść:
Działanie:
Wynik:

Dodaj komentarz FB

Najnowsze

PRL w kryminale: Tylko biednych gryzoni żal…
Sebastian Chosiński

28 I 2022

Szynszyle to niewielkie ssaki, jakie w warunkach naturalnych żyją jedynie w Ameryce Południowej. W Polsce, co nie zmieniło się od lat, hodowane są głównie z myślą o wykorzystaniu w przemyśle futrzarskim. W takim też kontekście przedstawiła je Barbara Gordon w kryminale „Błękitne szynszyle”, w którym po raz pierwszy pojawiła się postać porucznika (a później kapitana) Sebastiana Chmury.

więcej »

Zbrodnie w stylu retro: Wejść, ukraść, wyjść i… przeżyć
Sebastian Chosiński

27 I 2022

To nie jest najbardziej udana powieść Adama Nasielskiego, który w połowie lat 30. XX wieku stał się pisarzem rozchwytywanym do tego stopnia, że stać go było na to, aby zamieszkać w naddniestrzańskim kurorcie Zaleszczyki. Chcąc jednak osiągnąć mistrzostwo, trzeba najpierw być zdolnym czeladnikiem. „Fort grozy” – druga powieść przyszłego twórcy postaci Bernarda Żbika – jest właśnie dziełem prozaika, który dopiero poznaje arkana zawodu.

więcej »

Dwadzieścia jeden ról
Joanna Kapica-Curzytek

26 I 2022

Czy „Rewolucja niebieska. Powieść o Mikołaju Koperniku” jest rzeczywiście powieścią? Ten bez wątpienia pięknie napisany utwór sprawdziłby się o wiele lepiej jako esej biograficzny lub historyczny.

więcej »

Polecamy

Pijane ślimaki prowadzą śledztwo

Stulecie Stanisława Lema:

Pijane ślimaki prowadzą śledztwo
— Mieszko B. Wandowicz

Pogrzeb pośród mgławic
— Mieszko B. Wandowicz

O korzyściach z bycia ślimakiem (śluzem na marginesie „Głosu Pana”)
— Mieszko B. Wandowicz

List znad Oceanu
— Beatrycze Nowicka

Lem w komiksie
— Marcin Knyszyński

Przeciętniak w swym zawodzie
— Agnieszka Hałas, Adam Kordaś, Marcin Mroziuk, Beatrycze Nowicka, Marcin Osuch, Agnieszka ‘Achika’ Szady, Konrad Wągrowski

Jam jest robot hartowany, zdalnie prądem sterowany!
— Miłosz Cybowski, Adam Kordaś, Marcin Mroziuk, Marcin Osuch, Agnieszka ‘Achika’ Szady, Konrad Wągrowski

Zawsze szach, nigdy mat
— Marcin Knyszyński

Świadomość jako błąd
— Marcin Knyszyński

Człowiek jako bariera ostateczna
— Marcin Knyszyński

Zobacz też

Inne recenzje

Portret pisarza
— Beatrycze Nowicka

Tegoż twórcy

Po Westeros i okolicach
— Dawid Kantor

Przed lodem i ogniem
— Dawid Kantor

Na ubitej ziemi
— Kamil Armacki

Pieśń nad pieśniami
— Kamil Armacki

O rycerzu twardogłowym
— Miłosz Cybowski

Na skrzydłach innego wiatru
— Beatrycze Nowicka

Nim zawieją wichry zimy
— Kamil Armacki

Smoki tańczą dość niemrawo
— Miłosz Cybowski

Mniej intryg, więcej nudy
— Miłosz Cybowski

Przeczytaj to jeszcze raz: W sieci intryg, spisków i nudy
— Miłosz Cybowski

Tegoż autora

Więcej wszystkiego co błyszczy, buczy i wybucha?
— Miłosz Cybowski, Jakub Gałka, Wojciech Gołąbowski, Adam Kordaś, Michał Kubalski, Marcin Osuch, Agnieszka ‘Achika’ Szady, Konrad Wągrowski

Nieprawdziwi detektywi
— Jakub Gałka

O tych, co z kosmosu
— Paweł Ciołkiewicz, Jakub Gałka, Jacek Jaciubek, Adam Kordaś, Michał Kubalski, Marcin Osuch, Konrad Wągrowski

Wszyscy za jednego
— Jakub Gałka

Pacjent zmarł, po czym wstał jako zombie
— Adam Kordaś, Michał Kubalski, Jakub Gałka, Piotr ‘Pi’ Gołębiewski, Jarosław Robak, Beatrycze Nowicka, Łukasz Bodurka

Przygody drugoplanowe
— Jakub Gałka

Ranking, który spadł na Ziemię
— Sebastian Chosiński, Artur Chruściel, Jakub Gałka, Jacek Jaciubek, Michał Kubalski, Jarosław Loretz, Konrad Wągrowski, Kamil Witek

Ludzie jak krewetki
— Jakub Gałka

Katana zamiast pazurów
— Jakub Gałka

Trzy siostry Thorgala
— Jakub Gałka

Copyright © 2000- – Esensja. Wszelkie prawa zastrzeżone.
Jakiekolwiek wykorzystanie materiałów tylko za wyraźną zgodą redakcji magazynu „Esensja”.